Vakbondsleider Alex Gordon is een druk bezet man: militant bij de strijdbare transportbond RMT, voorzitter van de Marx Memorial Library in London en lid van de politieke en uitvoerende comités van de Communistische Partij van Groot-Brittannië (CPB). Toch konden we hem strikken voor een gesprek.
Als we vragen welke strijd hij in zijn 36 jaar als vakbondsmilitant de strafste vond, hoeft Gordon niet lang na te denken: “De stakingsgolf van 2022-2023. Na decennia van privatiseringen, loonmatiging en deregulering zagen werkgevers met de coronacrisis hun kans schoon. Onder het motto ‘never waste a good crisis’ grepen British Airways, British Gas, P&O en andere grote bedrijven hun kans om de contracten en lonen van hun werknemers te slopen.”
Maar de RMT, vakbond van de spoorarbeiders, lanceerde een van de grootste stakingsgolven sinds de jaren 1980. Het werd al snel een nationale beweging.
Van liberale afbraak tot collectief verzet
Gordon begon in 1989 bij de spoorwegen en werd vakbondsafgevaardigde bij British Rail. De conservatieve regering liet haar privatiseringsdrang los op het spoor. “We verloren niet alleen jobs maar ook onze collectieve kracht. Er volgde een golf van privatiseringen, offshoring, onderaannemingen, nulurencontracten, … Vandaag zijn er in Groot-Brittanië nog maar half zoveel vakbondsleden dan in 1979, toen Margaret Thatcher aan de macht kwam. De dekking van collectieve onderhandelingen zakte van 83% naar minder dan 25%. Zelfs de basisbescherming, zoals gezondheids- en veiligheidsnormen, is uitgehold.”
Het keerpunt
De ontmenselijking bereikte een nieuw dieptepunt in maart 2022. “Ferrymaatschappij P&O ontsloeg 800 mensen, midden op zee, via Zoom. Volstrekt illegaal! P&O verving hen door arbeidsmigranten uit landen als Guatemala en Honduras, zonder rechten, voor enkele euro’s per uur. Mensen die 17 weken aan een stuk op het schip moesten blijven omdat ze geen paspoort hadden”, vertelt Gordon verontwaardigd. “Het was goedkoper om de wet te breken en een minimale schadevergoeding te betalen dan om het gesprek aan te gaan met de vakbond.”
Voor de RMT was het duidelijk: dit was geen op zich staande aanval, maar een test. Er werd dan ook snel en massaal gereageerd: 50.000 spoorarbeiders, inclusief het personeel van de Londense metro, gingen in staking. “We gokten op het verrassingseffect. We wisten zelf niet wat er zou gebeuren. Maar tegen eind juni 2022 was duidelijk dat heel de werkende klasse onze staking steunde. Zelfs in plattelandsdorpjes zonder vakbondsafdeling verschenen piketten.”
Filmpjes van Gordons collega en kameraad Mick Lynch gingen de wereld rond. Met zijn kalme, scherpe en onverzettelijke stijl wist Lynch de aanvallen van journalisten en politici op de stakingen te pareren. Zijn optredens maakten hem tot een onverwachte volksheld en maakten de vakbeweging opnieuw cool. Ook zijn jonge opvolger Eddie Dempsey zorgde voor de nodige punch. De RMT fungeerde als motor van het sociaal verzet.
Andere bonden sloten snel aan: treinbestuurders, post- en telecomarbeiders, buschauffeurs en dokwerkers. Voor de eerste keer ooit gingen zelfs de verpleegkundigen van het Royal College of Nursing – niet alleen een vakbond maar een historische vereniging – in staking. Ambulanciers, ambtenaren, onderwijspersoneel, ze volgden allemaal. “Het was ongezien. En het werkte. De regering raakte in paniek. Eerst viel Boris Johnson, dan Liz Truss. Zelfs de markt verloor vertrouwen in hen. Door het enorme vakbondsprotest verloren de Conservatieven de verkiezingen.”
Strategie en eenheid
De Britse vakbonden mogen alleen staken als ze een ingewikkelde stemprocedure organiseren, waaraan voldoende werknemers moeten deelnemen en ja moeten stemmen. “De Britse anti-stakingswetten zijn streng”, zegt Gordon. “Maar we leerden van Australische vakbonden. Via tools als ThruText konden we onze leden systematisch via sms bereiken, hen herinneren aan de stemming en op hun vragen antwoorden. Niet om hen te overtuigen, we wisten dat ze ja gingen zeggen. Als vakbond moet je creatief en innovatief durven zijn.”
De impact van de stakingsgolf was duidelijk voelbaar. “Voor het eerst in lange tijd slaagden we erin loonsverhogingen af te dwingen. Het waren geen gouden deals, maar we toonden dat collectieve actie opnieuw mogelijk is.”
Hoewel politieke stakingen expliciet verboden zijn door de Britse wet, slaagde de vakbeweging erin om via gespreide, gecoördineerde acties, druk op te bouwen in meerdere sectoren tegelijk. De kracht van eenheid tegen de verdeeldheid die werkgevers en politici willen opleggen.
En in België?
Voor Alex Gordon is de les voor Europa duidelijk: “Wat bij ons gebeurde, komt naar jullie. De Europese Commissie volgt dezelfde neoliberale logica. In Frankrijk zijn de concessies voor regionale spoorlijnen al opengebroken.”
Gordon maakt zich zorgen om de Belgische spoorwegen. “Vergeleken met ons hebben jullie een goed geïntegreerd en degelijk spoornet”, zegt hij. “Maar met wat nu in heel Europa gebeurt, riskeert het spoor in België geliberaliseerd te worden. Niet om het spoor beter te maken, maar om de lonen te drukken en werknemers tegen elkaar op te zetten.”
De Europese Commissie voert een offensief om vakbonden te breken en winstgevendheid voor private operatoren af te dwingen. “Als we de publieke dienstverlening willen behouden, moeten we ons in elk land organiseren en terugvechten.”
Een nieuwe strijdgolf?
De ervaring van de Britse spoorstakingen toont dat strijd mogelijk is, zelfs met anti-vakbondswetten. Maar Gordon blijft nuchter: “Labour, de partij die beloofde de vakbonden te steunen, is zwak en onzeker. De anti-stakingswetten zijn nog niet volledig teruggedraaid. Maar een eerste spoorwegmaatschappij werd ondertussen wel terug genationaliseerd. We weten nu dat we kunnen winnen, dat motiveert om te blijven vechten.”
Alex Gordon zegt terecht dat vakbonden nog steeds in staat zijn om macht op te bouwen en veranderingen af te dwingen. “Als je ziet wat China doet met openbaar vervoer, met toptechnologie waarvan wij alleen kunnen dromen, dan staan we vele jaren achter. Nochtans is hun aanpak erg slim: de hele economie van Zuid-Oost Azië is veranderd dankzij de uitstekende spoorverbindingen. Ze passen dat model nu ook in de rest van de wereld toe. Het geeft hen steeds meer economische voorsprong. De les die we daaruit trekken, is dat onze economie ook een performant, betrouwbaar spoor nodig heeft. Dat kan alleen in publieke handen. De privé is niet in staat om zoiets te realiseren. Die kijken niet verder dan hun kwartaalwinst.”
Alle info: www.manifiesta.be