In 1966 beginnen 3000 arbeidsters van de Fabrique Nationale d'Armes (FN) in Herstal een historische staking die twaalf weken zal duren. Onder het motto "gelijk loon voor gelijk werk" eisen ze een loonsverhoging. Het is de eerste grote Europese mobilisatie voor gelijk loon. De strijd leidt, met een tweede staking in 1974, tot de oprichting van de openbare crèche in Herstal, de grootste in Wallonië.
Giulia Pirard is verantwoordelijke voor Zelle in Luik
De staking vond 60 jaar geleden plaats, maar de slogan "gelijk loon voor gelijk werk" is ook vandaag nog relevant. Vorig jaar verdienden vrouwen jaarlijks gemiddeld 20% minder dan mannen. De loonkloof tussen mannen en vrouwen is er nog steeds, net als de vele discriminaties op het werk en elders. De maatregelen van de regering De Wever-Rousseau zullen deze ongelijkheid nog vergroten. Net als de vrouwen van FN strijden we vandaag voor ons loon en voor onze rechten.
Gelijkheid, nog lang geen verworven recht
In 1957 wordt het Verdrag van Rome aangenomen door de stichtende landen van de toekomstige Europese Unie en wordt het principe ingevoerd van gelijke verloning van mannelijke en vrouwelijke werknemers voor gelijke arbeid (art. 119). In theorie zou gelijke verloning nu verworven moeten zijn. In de praktijk is dat echter niet het geval.
In 1962 wordt in België een loonakkoord bereikt in de metaalverwerkende sector. Daarin staat dat het loon van vrouwen eind 1965 85% moet bedragen van het loon van mannen. Dit cijfer houdt echter geen rekening met het feit dat beroepen of functies die voornamelijk door vrouwen worden uitgeoefend, minder gewaardeerd worden. Bij FN hebben arbeidsters weinig verantwoordelijke functies of goedbetaalde banen. Ze zitten voornamelijk vast in banen als machine-operator en moeten vaak repetitieve, vernederende, ongezonde en onderbetaalde taken uitvoeren.
Na het verstrijken van de deadline blijkt dat het akkoord uit 1962 niet is nageleefd en dat de bazen er opnieuw over willen onderhandelen. Op 8 november 1965 zijn er opnieuw gesprekken, maar de bazen zetten een rem op alle loononderhandelingen.
Op 16 februari 1966 gaan meer dan 3000 arbeidsters spontaan in staking. Ze verlaten de fabriek en betogen in de straten van Herstal op het ritme van Le travail c’est la santé, het door hen aangepaste lied van Henri Salvador: Le travail c'est la santé, mais pour cela il faut être payé (Werken is gezond, als je ervoor betaald wordt).
"Als vrouwen stoppen, stopt de wereld met draaien"
De stakende arbeidsters staan onder druk van de directie. Vanaf het begin wordt de staking als illegaal bestempeld en beschouwd als een wilde staking zonder voorafgaande kennisgeving. De directie vindt ook dat de kwestie van gelijke verloning op nationaal niveau moet worden aangepakt en niet alleen op bedrijfsniveau. Ze zegt ook dat de prestaties van vrouwen niet noodzakelijk identiek of gelijkwaardig zijn aan die van mannen, met name vanwege de herhaalde afwezigheden van vrouwelijk personeel.
Lees verder onder de foto
De werkomstandigheden zijn precair. De machines zijn verouderd: 2800 van de 4000 machines zijn nog uit de vooroorlogse jaren. De arbeidsters werken de hele dag in de olie, zonder te kunnen douchen, wat huidproblemen veroorzaakt. Ze zitten in een hels productietempo, in oorverdovend lawaai, zonder enige mogelijkheid tot promotie. Bovendien is er een schrijnend tekort aan kinderopvang. De voorzieningen zijn niet aangepast aan werkende vrouwen. Weinigen hebben voldoende middelen om beroep te doen op een private kinderoppas of kinderdagverblijf. Bovendien worden zieke kinderen nog steeds niet toegelaten in de crèches. Vanaf 37,2° koorts worden kinderen naar huis gestuurd en moeten vrouwen vrij nemen.
De directie gebruikt deze omstandigheden om de vrouwen te verwijten dat ze niet beschikbaar zijn en loonsverhoging te weigeren. Tijdens haar toespraak tot de arbeiders zegt de kleine Germaine, een arbeidster en vakbondsvrouw: "Ik zou ook graag wat aandacht willen zien voor de ongelukkige vrouwen die alleen achterblijven met hun kinderen. Voor die vrouwen moeten kindercrèches worden opgericht. Dan zullen ze niet meer zo uitgeput geraken. Wij gaan door met de strijd!"
Wat het loon betreft, moeten arbeidsters tevreden zijn met de laagste loonschalen. Vrouwen kunnen geen loonsverhoging krijgen, ze worden immers uitgesloten van elke mogelijkheid tot opleiding en promotie. Concreet verdienen vrouwelijke operators 36,49 frank en hun mannelijke collega's 50,77 frank. Daarom eisen de arbeidsters tijdens de eerste algemene vergadering op 17 februari 1966 tot 5 frank per uur opslag.
Solidariteit tussen mannen en vrouwen
Verhoudingsgewijs zijn vrouwen ook minder betrokken bij vakbonden. Bij FN vertegenwoordigen vrouwen 30% van de arbeidskrachten maar slechts 6,5% van de ABVV-afgevaardigden en 9% bij het ACV. Dat houdt de vakbondssecretarissen niet tegen om op de tweede algemene vergadering te bevestigen dat de stakende vrouwen worden gesteund en vergoed.
Op 28 februari wordt een officieel stakingscomité gevormd, de week voordien een actiecomité. Het stakingscomité bestaat uit 29 stakers, met Charlotte Hauglustaine (ABVV) als voorzitter en Rita Jeusette (ACV) als secretaris. Dit comité speelt een belangrijke rol in het organiseren van solidariteit met de stakers.
Na twee stakingsweken, in maart, is de financiële situatie voor meerdere gezinnen kritiek: 5000 arbeiders worden technisch werkloos en kunnen niet werken door een gebrek aan vrouwelijke operators. Veel echtparen werken op FN en sommigen zien hun inkomen sterk dalen, vooral omdat de directie weigert om werknemers die technisch werkloos zijn extra te compenseren. Het is een manier voor de directie om de mannen tegen de vrouwen op te zetten. Maar die tactiek werkt niet: onder de arbeiders wordt een petitie verspreid om hun solidariteit met de vrouwen te betuigen.
Nationale en internationale solidariteit
Buiten het bedrijf wordt concrete solidariteit georganiseerd. Progressieve kranten nemen deel aan de steuncampagnes en het stakingscomité zorgt voor de verdeling van giften. Die komen met name uit het buitenland: vakbonden en vrouwenbewegingen in Frankrijk en Nederland steunen de vrouwen van FN. Zo komt er 34.000 Belgische frank steun van de Franse vakbond CGT.
Tijdens een bijeenkomst neemt een vertegenwoordigster van een Franse delegatie het woord: "Beste vriendinnen van FN, jullie dynamische actie is een bron van verjonging, optimisme en hoop. Niet alleen voor de werkende vrouwen en mannen van België en voor ons in Frankrijk, maar voor de gehele werkende klasse ver over onze grenzen heen."
Lees verder onder de foto
Op 7 april is er een eerste betoging in Herstal, met arbeidsters van FN, ACEC en Ateliers Schréder. Op 16 april lanceren de vakbonden een oproep voor een betoging in Luik en nodigen ze alle organisaties die de stakers steunen uit om mee te doen.
Onder druk van de vakbonden komt er schot in de onderhandelingen. Op 25 april betogen meer dan 5000 mensen in de straten van Luik onder het motto "gelijk loon voor gelijk werk". De actiedag is een succes: delegaties van verschillende feministische organisaties en vakbondsleden uit België en andere Europese landen zijn aanwezig. Naarmate de weken verstrijken, zullen de beweging en de strijd zich uitbreiden naar andere bedrijven in de metaalsector en naar andere Europese landen. In heel Europa besteden de media aandacht aan de vrouwenstaking in Herstal en de 1 meidag die volgt staat in het teken van gelijke verloning.
De regering van christendemocraten en liberalen doet er alles aan om de staking te stoppen, met medewerking van het patronaat. Dat ondervindt immers schade.
In de media passeren veel cliché’s over de staking en de werkomstandigheden van vrouwen. Er zijn reportages waarin de journalist de nadruk legt op de lichaamsbouw van bepaalde stakende vrouwen, waardoor de sexy kant van de staking wordt benadrukt in plaats van de legitimiteit van hun eisen.
Feministische overwinning
Op 4 mei 1966 bereiken de vakbonden en de directies een akkoord. De arbeidsters krijgen een gegarandeerde opslag van 2 frank per uur en 0,75 frank per uur op 1 januari 1967. Er zal ook een commissie voor gelijke verloning worden opgericht. Ondanks hun strijd krijgen de stakende vrouwen niet de 5 frank waar ze op rekenden. Gelijkheid is dus nog geen verworven recht. Maar deze historische fase is wel degelijk een overwinning. Ook al omdat de loonsverhoging dubbel zo hoog is als die waarin de nationale overeenkomst voorziet.
De staking zette ook het Europees Parlement ertoe aan om een Sociale Commissie op te richten over het niet naleven door de lidstaten van de bepalingen over gelijke verloning in het Verdrag van Rome. De staking leidde ook tot een koninklijk besluit in 1967 ter bevordering van de gelijkheid tussen mannen en vrouwen.
In augustus 1974 zal een nieuwe staking van de FN-vrouwen leiden tot het openstellen voor vrouwen van een zestigtal banen en tot aanzienlijke verbeteringen op het vlak van gezondheid en arbeidsomstandigheden. Wat betreft de eisen met betrekking tot betaling per stuk, stelt de directie een betaling per dag voor. De arbeidster is verzekerd van betaling per dag. De week wordt als tijdseenheid genomen voor het vaststellen van de norm.
Dankzij de druk van de vakbond en de FN-vrouwenbeweging wordt ook een kindercrèche gebouwd. Er wordt besloten om een kinderdagverblijf op te richten en te beheren, gefinancierd door de overheid. De werkzaamheden beginnen op 1 oktober 1973 en de crèche opent haar deuren op 1 februari 1977. Met een capaciteit van 152 bedden wordt de kindercrèche van Herstal de grootste crèche van Wallonië.
Nee aan de ongelijkheden
De staking van de FN-vrouwen speelt een sleutelrol in de geschiedenis van de vakbonden, de Belgische arbeidersbeweging en de feministische beweging. Hun staking inspireert Belgische en Europese vrouwen om te strijden voor hun rechten en betere arbeidsvoorwaarden.
Het is een belangrijk keerpunt voor het feminisme en de vrouwenemancipatie in België. De stakers vechten tegen seksistische en macho-opvattingen over vrouwenarbeid: inzake loon, arbeidsomstandigheden en de balans tussen werk en privéleven.
De vrouwen van FN schrijven hun eigen geschiedenis en leveren een bijdrage aan de nog steeds niet afgeronde strijd voor gelijkheid tussen vrouwen en mannen. Annie Massay, een arbeidster en vakbondsvrijgestelde die destijds midden in de de strijd staat: "Wat de vrouwen vooral hebben bereikt, is dat kwesties met betrekking tot het privéleven werden opgenomen in de standpunten en eisen van vakbonden: kindercrèches, steun voor eenoudergezinnen, anticonceptie, abortus, niet-discriminerende benadering van onderwijs voor meisjes." De onlangs overleden Annie Massay heeft ook gestreden voor de oprichting van een gemeentelijke crèche in Herstal.
Vandaag is hun strijd nog altijd actueel. In België is de loonkloof nog steeds alomtegenwoordig (20%). In vergelijking met mannen werken vrouwelijke werknemers veel vaker deeltijds. Maar net als in 1966 is deeltijds werken voor vrouwen geen echte keuze. Velen van hen werken in sectoren waar voornamelijk vrouwen werken, aan lage lonen en met weinig fulltime banen. Andere vrouwen moeten deeltijds werken om voor hun gezin of partners te zorgen. Deze problematiek sluit aan bij de eisen van de FN-vrouwen over het gebrek aan kinderopvang of het financiële onvermogen om hun kind naar een crèche te brengen.
Afspraak op 8 maart
In België hebben we nog steeds te maken met structurele ongelijkheden. De Arizona-regering vergroot deze ongelijkheid met aanvallen op de lonen, door mensen langer te laten werken voor minder pensioen en hyperflexibiliteit. De pensioenhervormingen zullen vooral werkende vrouwen benadelen. Vandaag al ontvangt één op de vier vrouwen een pensioen onder de armoedegrens. Met maatregelen zoals de pensioenmalus zal dat aantal alleen maar toenemen. Vrouwen dragen minder bij aan hun pensioen vanwege de loonkloof, de ongelijke verdeling van zorgtaken en hun grotere aandeel in deeltijds werk. Bovendien werken vrouwen vaak in sectoren met zwaar werk, zoals de schoonmaak of de gezondheidszorg. Dat zijn banen die moeilijk voltijds te doen zijn en vaak onhoudbaar tot 67 jaar. Een derde van de vrouwen loopt het risico een sanctie te krijgen als ze vervroegd met pensioen gaan.
Lees verder onder de foto
De Arizona-maatregelen treffen niet alleen de pensioenen, maar leiden ook tot meer flexibiliteit, waardoor het nog moeilijker wordt om werk en gezinsleven te combineren. Bovendien zullen de lonen dalen, met name door het verlies van premies voor nachtwerk en weekenddiensten in de distributiesector. Dat zijn allemaal maatregelen die vrouwen verder in precaire situaties duwen, waardoor ze ook kwetsbaarder worden voor geweld.
Om al deze redenen is het des te belangrijker om massaal te mobiliseren en het verzet van de vakbeweging en de feministische beweging tegen dit regeringsbeleid te steunen. Het is van vitaal belang dat we ons op 8 maart, de Strijddag voor Vrouwenrechten, mobiliseren voor een beleid dat een einde maakt aan de ongelijkheid.